www.isspiss.is

Í dag á elsta afritið mitt afmæli, 16 ára gamall hvorki meira né minna, það er ótrúlegt hvað tímin er fljótur að líða. Mikið stórfljót hefur runnið síðan hann fæddist sem ég ætla ekki að fara nánar útí hér en ég er á ákveðnum tímamótum í lífinu í dag og ræðst það á næstu vikum hvað næstu skref verða tekin, en ég er stoltur af stráknum mínum og öllum mínum strákum.

En hvað ég er að spá kemur í ljós von bráðar.

Maria Elvira Mendez Pinedo er Dr. í Evrópurétti, lesa má meira um hana hér

Að ósk Borgarahreyfingarinnar vann hún skýrslu um Icesave út frá lagalegum og pólitískum forsendum. Helstu niðurstöður skýrslunnar fara hér á eftir. Hún þakkar meðal annars Ólafi Ísberg Hannessyni doktorsnema í Evrópurétti fyrir að þýða niðurstöðurnar yfir á íslensku.

Frá sjónarhóli Evrópuréttar er Icesave deilan og úrlausn hennar flókin. Valkostirnir eiga rætur að rekja til fjölbreyttra lagalegra, efnahagslegra og stjórnmálalegra þátta.

1. Mikil óvissa ríkir um hvort skaðabótaskyldu íslenska ríkisins megi leiða af því að ekki sé nægilegt fjármagn í innistæðutryggingakerfinu til að vernda allar innistæðueigendur í Icesave.

2. Evrópudómstóllinn ætti í krafti valdheimilda sinna að skera úr um hvernig túlka eigi tilskipun Evrópusambandsins um innlánatryggingakerfi nr. 94/19/EB. Þá ætti hann að kveða á um atriði sem mæla fyrir um bótaskyldu eða firrir íslenska ríkið bótaábyrgð í tilviki kerfisbundins brests eins og varð við íslenska bankahrunið. Löggjöf Evrópusambandsins mælir ekki fyrir um tilvik sem þessi. Er því umdeilanlegt hvort almenn skilyrði um ábyrgð ríkja samkvæmt EB/EES-rétti eiga við. Dómur Evrópudómstólsins í máli Paul Paulson frá 2004 er mikilvægur í þessu sambandi og einkum röksemdir sem mörg stjórnvöld lögðu fram meðan á málarekstri stóð sem og athugasemdir Aðallögsögumanns Evrópudómstólsins. Stofnunum sambandsins og fræðimönnum var fullkunnugt um að í tilviki kerfisbundins bankahruns væri rétt beiting reglnanna ekki tryggð. Þannig stafaði óhjákvæmileg hætta af beitingu þeirra yfir landamæri.

3. Sú leið hefur verið farin á Íslandi að veita eigendum rétt til aðgangs að innlendum innistæðum án nokkurra takmarkana. Það leiðir hinsvegar af reglunni um bann við mismunun að Ísland getur ekki mismunað innstæðueigendum. Reglan um bann við mismunun er ófrávíkjanleg meginregla ESB. Ef til málareksturs kæmi gæti brot á þessari reglu leitt til þess að íslenska ríkið gæti orðið bótaskylt umfram hið ákveðna lágmark sem nefnt er í tilskipuninni og nemur 20.887 evrum. Þetta getur haft mjög alvarlegar afleiðingar.

4. Af því sem að framan er rakið er ljóst að hægt er að rökstyðja þann valkost frá lögfræðilegu, efnahagslegu og stjórnmálalegu sjónarhorni að Íslandi sé veitt lán til að standa undir greiðslum á þessum ábyrgðum meðan alþjóðlegir dómstólar leysa úr því álitaefni hvaða greiðslur íslenska ríkinu beri að greiða. Eftir stendur að íslenska ríkið þarf að taka afstöðu til þess hvort leggja skuli lausn málsins í löng og flókin málaferli fyrir dómstólum eða sættast á þá málamiðlun að greiða innstæður að hámarksfjárhæð 20.887 evrur. Þetta er mjög erfitt val.

5. Hvað sem öðru líður má ekki takmarka umræðu um lagalegan ágreining við ákvæði í tilskipuninni sjálfri. Með þeirri aðferð er litið fram hjá því að inntak reglunnar ræðst af túlkun og taka þarf tillits til lagaumhverfis ESB og EES sem og því raunverulega umhverfi sem reglurnar gilda í. Í þessu samhengi er rétt að spyrja hvort gríðarlegar skuldbindingar vegna lánananna sem íslenska ríkið þarf að taka til að standa undir þessum fjárhæðum muni íþyngja efnahagslífinu næstu fimmtán árin og grafa undan stöðugleika þjóðarbúsins. Er sanngjarnt í ljósi þeirra grundvallarreglna sem Evrópusambandið starfar eftir að leggja þá bagga á Ísland sem er aðili EES samningsins og þátttakandi í samstarfi ríkja í Evrópu?

6. Ljóst er að deilan sviptir hulunni af gráu svæði í bandalagsrétti. Hins vegar fellur það undir valdsvið Evrópubandalagsins að skera úr um og ráða fram úr ágreiningi sem á rætur að rekja til bandalagsréttar. Stofnanir Evrópusambandsins geta ekki látið eins og ráða þurfi fram úr ágreiningsefninu á þríhliða grundvelli og að það falli fyrir utan valdsvið bandalagsins. ESB/EES réttur hefur skapað þetta tiltekna vandamál (skortur á samræmingu varðandi atriði sem mæla fyrir um bótaskyldu eða firrir íslenska ríkið bótaábyrgð í tilviki kerfisbundins brests) og ESB/EES stofnanirnar geta ekki skotið sér undan því að leysa úr vandamálinu. Með því eru þær að bregðast hlutverki sínu og væri þá hinn innri markaður Evrópusambandsins í heild orðinn að stórri rökvillu fyrir einstaklinga, lögaðila og ríki.

7. Samningarnir sem nú hafa verið kynntir við Bretland og Holland eru alþjóðlegir viðskiptasamningar sem eru mjög í hag lánveitenda og endurspegla vantraust gagnvart Íslandi (löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvaldi). Frá sjónarhóli ESB/EES réttar eru þessir samningar mjög umdeilanlegir.

8. Þar sem ESB veitir fjárhagsaðstoð til ríkja sem eiga í erfiðleikum (bæði aðildarríkja og ríkja utan sambandsins) á höfundur þessarrar skýrslu erfitt með að skilja hvers vegna Ísland á ekki í samningaviðræðum við ESB um lausn málsins. Alþingi ætti að óska eftir lögfræðilegum og stjórnmálalegum skýringum frá ríkisstjórninni.

9. ESB hefur veitt þriðju ríkjunum alþjóðlega fjárhagsaðstoð þegar um er að ræða verulegan halla á greiðslujöfnuði. Þá hefur ESB ennfremur stofnað sjóð sem nefnist Guarantee Fund for External Actions sem tekur að sér að axla ábyrgð er ríki lenda í vanskilum eftir að hafa fengið lán frá ESB og sjá sér ekki fært að verða að fullu við skuldbindingum sínum. Ísland ætti að óska eftir áþekkri meðferð frá ESB.

10. Ákvæði í samningnum sem kynntur hefur verið eru mjög gagnrýniverð. Þau staðfesta valdsvið dómstóla Bretlands til að fjalla um deilur varðandi samninginn og til að framfylgja ákvæðum samningsins ef um vanrækslu verður að ræða. Í honum er fallið frá friðhelgi á grundvelli fullveldis varðandi íslenskar eignir. Þessi ákvæði samræmast ekki þeim stöðlum sem tíðkast í Evrópurétti (t.d. lán þau sem ESB hefur boðið Lettlandi og Ungverjalandi). Ef Íslandi reynist ókleyft að standa undir skuldum samkvæmt samningum ættu að vera fyrir hendi áform um aðstoð og um nýjar samningaviðræður eða frest. Allur ágreiningur varðandi framkvæmd samningsins ætti að vera borinn undir Evrópudómstólinn skv. ESB/EES rétti. Afsal friðhelgis á grundvelli fullveldis varðandi eignir er ekki til staðar í öðrum ESB samningum.

11. Höfundur leggur til þá pólitísku áætlun að Alþingi hafi samband við stofnanir ESB og EES, sérstaklega hið nýkjörna Evrópuþing sem og hina sameiginlegu EES-þingmannanefnd. Í því skyni ætti sendinefnd að ferðast til Strassborgar og Brussel. Grundvallarspurningin um réttlæti í lausn Icesave deilunnar ætti að vera rædd á viðeigandi evrópskum vettvangi.
12. Þá er ljóst að Ísland hefði sem umsóknarríki um aðild að ESB sterkari stöðu til að sækja um fjárhagsaðstoð og lán frá Evrópusambandinu. Viðræður við ESB um fjárhagsaðstoð yrðu eðli málsins samkvæmt talsvert auðveldari ef íslensk stjórnvöld sýndu vilja til að ganga til samstarfs við sambandið hver svo sem úrslitin yrðu í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Hef verið að spá í þessum myntkörfulánum nokkuð lengi og hver á í raun gengishagnaðinn. Núna ætla ég að setja upp lítið einfalt dæmi og ekki hafa það blandað heldur í einum gjaldmiðli:

Tekið að láni 15 júní 2007 100.000 evrur og 15 júní 2007 kostaði hún 83,73kr sem þýðir að í íslenskum krónum væri þetta 8.373.000 eða átta milljónir og þrjúhundurð sjötíu og þrjú þúsund. Gott og vel, ég fæ lánið hinsvegar ekki greitt í 100.000 evrum heldur íslenskum krónum en engu að síður er lánið 100.000 evrur. Þær verslaði ég 15 júní 2007 og eiga því að vera á því gengi sem ég tók það lán fyrir, en svo verða mínar evrur verðmætari því ég jú fékk þær lánaðar á genginu 83,73kr þá spyr ég, ætti ég þá ekki að eiga þann gengishagnað þar sem ég fékk 100.000 evrur að láni en ekki íslenskar krónur ? ef hinsvegar verðmætið á evrunni hefði lækkað þá í raun ætti ég að tapa og bankinn sem lánaði mér að hagnast.

Ástæðan fyrir því að ég held þessu fram er sú að ef ég hefði tekið mér venjulegt bankalán upp á 8.373.000 þann 15 júní 2007 og verslað mér 100.000 evrur(sem ég og gerði með þessu myntkörfuláni) þá væru þessar 100.000 evrur orðnar að 17.773.000kr þann 15 júní 2009 þar sem gengið á EUR er 177,73kr þann dag. Hvernig stendur á því að lánið sem ég tók 2007 sé allt í einu orðin skuld í staðinn fyrir eign upp á 17.773.000kr því ekki tók ég evruna að láni á því gengi sem hún er í dag.